Trzy zdania z placu Piłsudskiego
10 lipca 2026, plac Piłsudskiego, kolejna miesięcznica smoleńska. Jarosław Kaczyński nazwał sytuację „jedną wielką, gigantyczną kompromitacją tej władzy". O zabezpieczających uroczystość policjantach powiedział „bojówkarzy". I dodał zapowiedź: po powrocie PiS do władzy trzeba będzie powołać „gwardię obywatelską, która będzie bardziej zdecydowana".
Źródło: polsatnews.pl
Bezpośrednim tłem było to, że delegacja PiS z Kaczyńskim nie została dopuszczona do złożenia wieńca pod pomnikiem Lecha Kaczyńskiego. Doszło do przepychanek i rękoczynów. Tego samego dnia Komenda Stołeczna Policji w oficjalnym stanowisku podkreśliła, że pozostaje formacją apolityczną i działa wyłącznie na podstawie i w granicach obowiązującego prawa.
Zapowiedź prezesa PiS trafia jednak na twardą ścianę. Polskie prawo opiera się na monopolu państwa na stosowanie przymusu: umundurowane, uzbrojone formacje — Policja, straże gminne, Straż Marszałkowska — powstają wyłącznie na podstawie ustaw, a partiom zakazane jest tworzenie struktur paramilitarnych (art. 13 Konstytucji). To ustalenie, do którego wracamy niżej.
Miejsce, które od lat bywa areną sporu
Miesięcznice smoleńskie to obchody organizowane 10. dnia każdego miesiąca, upamiętniające ofiary katastrofy z 10 kwietnia 2010 roku, w której zginęło 96 osób, w tym prezydent Lech Kaczyński wraz z małżonką. Główny cykl comiesięcznych marszów pamięci z udziałem Jarosława Kaczyńskiego trwał w latach 2010–2018; po odsłonięciu w 2018 roku pomnika Lecha Kaczyńskiego obchody odbywają się na placu Piłsudskiego.
To samo miejsce od lat bywa areną sporu o prawo do zgromadzeń. W latach 2017–2018 PiS znowelizował Prawo o zgromadzeniach, wprowadzając instytucję zgromadzeń cyklicznych, która przyznaje im pierwszeństwo w wyborze miejsca i terminu oraz utrudnia organizowanie kontrmanifestacji w tym samym miejscu i czasie. Rozwiązanie to było wówczas krytykowane przez Rzecznika Praw Obywatelskich jako ograniczenie wolności zgromadzeń.
10 lipca 2026 odwróciło dotychczasowy układ ról. Tym razem to politycy PiS relacjonowali, że nie mogli dojść do pomnika, a według relacji dziennika „Fakt" miejsce przy pomniku zajęli wcześniej działacze Komitetu Obrony Demokracji (KOD), zanim dotarła tam delegacja PiS.
Co dokładnie padło i dwie narracje o zajściu
Kilka niezależnych redakcji zgodnie relacjonuje trzy kluczowe frazy z wystąpienia. Polsat News podał wprost sformułowanie o „gigantycznej kompromitacji tej władzy" oraz zapowiedź, że Kaczyński chce zastąpić policję „gwardią obywatelską". TVN24 potwierdził, że prezes PiS nazwał funkcjonariuszy „bojówkarzami". RMF FM zatytułował relację słowami „będzie dożywocie za to" — Kaczyński groził odpowiedzialnością karną osobom, które uznał za odpowiedzialne za zajście. Trzeba tu zastrzec jedno: pełna, autoryzowana transkrypcja całego przemówienia nie jest publicznie dostępna. Przytaczane cytaty pochodzą z równoległych relacji kilku redakcji, które są ze sobą zgodne co do brzmienia trzech głównych fraz.
Nad samym zajściem spierają się dwie narracje. PiS przedstawia zdarzenie jako zaniechanie policji, która nie zareagowała, gdy kontrmanifestanci zablokowali dojście do pomnika. Zbigniew Kuźmiuk (PiS) nazwał sytuację „niebywałym skandalem", twierdząc, że „polska policja broni łobuzów, którzy zakłócają uczczenie pamięci ofiar". Druga narracja jest policyjno-prawna: według relacji PAP policja uzasadniała brak siłowej interwencji tym, że inne osoby zorganizowały w tym miejscu legalne zgromadzenie doraźne w rozumieniu Prawa o zgromadzeniach. Innymi słowy — funkcjonariusze mieli do czynienia z dwoma konkurencyjnymi, prawnie chronionymi zgromadzeniami w tej samej przestrzeni.
Stanowisko policji. Komenda Stołeczna Policji wydała 10 lipca oficjalne „Stanowisko w związku z wydarzeniami na Placu Piłsudskiego". Podkreśliła w nim, że Policja pozostaje formacją apolityczną i działa wyłącznie na podstawie i w granicach obowiązującego prawa, a jej rolą jest zapewnienie bezpieczeństwa i ochrona porządku publicznego, „a nie uczestniczenie w sporach o charakterze politycznym lub światopoglądowym".
Źródło: ksp.policja.gov.pl
KSP zaznaczyła też, że przebieg zabezpieczenia został utrwalony za pomocą kamer nasobnych policjantów oraz monitoringu w rejonie placu.
Czy „gwardia obywatelska" ma podstawy prawne? Tu odpowiedź jest jednoznaczna. W polskim porządku prawnym obowiązuje zasada monopolu państwa na legalne stosowanie przymusu bezpośredniego — środki przymusu i broń palną mogą stosować wyłącznie ustawowo wymienione formacje państwowe. Policja działa na podstawie ustawy z 6 kwietnia 1990 r. jako umundurowana i uzbrojona formacja służąca społeczeństwu. Istniejące formacje „obywatelskie" też mają twarde umocowanie:
- straż gminną może utworzyć wyłącznie rada gminy — organ samorządu, a nie partia czy grupa obywateli (art. 2 ust. 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o strażach gminnych),
- Straż Marszałkowska działa na podstawie odrębnej ustawy z 26 stycznia 2018 r. i chroni budynki parlamentu oraz wskazane osoby.
Nie istnieje żadna ścieżka prawna, w której partia polityczna powołuje własną uzbrojoną formację porządkową.
Bariery: Konstytucja i Kodeks karny. Co więcej, polskie prawo wprost zakazuje partiom politycznym tworzenia struktur o charakterze paramilitarnym oraz zakazuje istnienia organizacji dopuszczających stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy — wynika to z art. 13 Konstytucji RP oraz ustawy o partiach politycznych. Dodatkowo Kodeks karny w art. 258 penalizuje udział w zorganizowanej grupie lub związku mających na celu popełnianie przestępstw, w szczególności o charakterze zbrojnym.
Źródło: przystanekhistoria.pl
Najbliższym historycznym odpowiednikiem upolitycznionej formacji „obywatelskiej" wspierającej aparat porządkowy była w powojennej Polsce ORMO (Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej) z okresu PRL — rozwiązana w 1989 roku wraz z upadkiem systemu.
Reakcje. Słowa Kaczyńskiego wywołały reakcje rządu, MSWiA, policji i Koalicji Obywatelskiej. Marcin Kierwiński (KO) skomentował je wpisem „Czasy polityków ponad prawem Panie Kaczyński minęły", a głos w sprawie zabrał także premier Donald Tusk.
Co z tego wynika
10 lipca 2026 na miesięcznicy smoleńskiej Jarosław Kaczyński nazwał zabezpieczających uroczystość policjantów „bojówkarzami" i zapowiedział, że po powrocie PiS do władzy powstanie „gwardia obywatelska". Tłem była awantura pod pomnikiem Lecha Kaczyńskiego, do którego delegacji PiS nie dopuszczono i przy którym doszło do przepychanek. Policja odpowiedziała, że jest formacją apolityczną i działa w granicach prawa, a brak siłowej interwencji tłumaczyła obecnością drugiego, legalnego zgromadzenia.
Kluczowa jest jednak odpowiedź prawna. W Polsce tylko państwo może tworzyć uzbrojone formacje porządkowe, partie mają wprost zakazane budowanie struktur paramilitarnych, a jedyny historyczny odpowiednik takiej „gwardii" — ORMO — zniknął wraz z PRL. Zapowiedź Kaczyńskiego pozostaje więc na dziś polityczną deklaracją bez podstaw w obowiązującym prawie.
