Kluczowe ustalenia
- 17 sierpnia 2026 r. na stronie Sejmu pojawiła się informacja, że Maciej Berek jest kandydatem na sędziego Trybunału Konstytucyjnego. Zgłosiła go grupa posłów klubu Koalicji Obywatelskiej (nie Prezydium Sejmu), a wniosek dostał numer druku 3006. Cztery dni wcześniej, 13 sierpnia, premier Donald Tusk potwierdził na konferencji prasowej, że Berek odchodzi z rządu i będzie kandydatem koalicji.
- Kontrkandydatem jest prof. Artur Kotowski, kierownik Katedry Teorii i Filozofii Prawa na Wydziale Prawa i Administracji UKSW, zgłoszony przez klub PiS. To nie pierwsze podejście — w poprzednich turach posłowie PiS wystawili go już po raz siódmy, a sejmowa Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka zaopiniowała wtedy jego kandydaturę negatywnie.
- Uchwalona 13 września 2024 r. ustawa o Trybunale Konstytucyjnym (druk sejmowy nr 253) rzeczywiście przewidywała 4-letnią karencję: zgodnie z art. 17 ust. 2 osoba, która sprawowała urząd Prezydenta RP, mandat posła, senatora lub posła do Parlamentu Europejskiego albo pełniła funkcję członka Rady Ministrów, sekretarza stanu, podsekretarza stanu lub pełnomocnika rządu, mogła kandydować do TK dopiero po czterech latach od zakończenia pełnienia funkcji. Odrębny ustęp wymagał tych samych czterech lat od zakończenia członkostwa w partii politycznej.
- Ustawa nie weszła w życie. Prezydent Andrzej Duda skierował ją do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli prewencyjnej — sprawa Kp 3/24, rozpoznawana łącznie z Kp 4/24 dotyczącą przepisów wprowadzających. Przepis o karencji nigdy nie zaczął obowiązywać.
- W stanie prawnym z sierpnia 2026 r. nie istnieje żadna ustawowa karencja polityczna dla kandydatów na sędziego TK. Maciej Berek jest więc formalnie uprawniony do kandydowania — choć musiałby czekać cztery lata, gdyby przepisy z 2024 r. obowiązywały, bo do sierpnia 2026 r. wchodził w skład Rady Ministrów.
- Kadencja sędziego Justyna Piskorskiego kończy się 18 września 2026 r., a Sejm może wybrać jego następcę już na pierwszym posiedzeniu po wakacjach, 2 września.
- Do wyboru sędziego TK potrzeba bezwzględnej większości przy kworum co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Przy pełnej frekwencji 460 posłów oznacza to 231 głosów, ale przy minimalnym kworum 230 posłów wystarczyłoby 116 głosów — wynik zależy więc nie tylko od deklaracji klubów, ale i od frekwencji.
- Kandydatura podzieliła koalicję. Anna Maria Żukowska (Nowa Lewica) oceniła decyzję premiera krytycznie słowami: „Mieliśmy być inni niż PiS, mieliśmy robić to inaczej, a nie dokładnie tak samo”.
Źródło: polsatnews.pl
Kontekst i tło
Spór o skład Trybunału Konstytucyjnego trwa od grudnia 2015 r., gdy Sejm VIII kadencji wybrał sędziów na stanowiska uznane wcześniej za prawidłowo obsadzone przez poprzedni Sejm. Jednym z nich był Lech Morawski. Trybunał Konstytucyjny odniósł się do legalności tych wyborów w wyroku z 3 grudnia 2015 r. o sygnaturze K 34/15.
Miejsce, o które toczy się dziś gra, ma z tym sporem bezpośredni związek. Justyn Piskorski został wybrany przez Sejm 15 września 2017 r. i złożył ślubowanie 18 września 2017 r., zajmując w Trybunale miejsce po zmarłym Lechu Morawskim. To dlatego część prawników zalicza go do tzw. sędziów dublerów. Drugi z sędziów tak określanych, Jarosław Wyrembak, ma kadencję do 30 stycznia 2027 r.; kadencja Andrzeja Zielonackiego zakończyła się 28 czerwca 2026 r.
Wątpliwości wobec takich wyborów potwierdził Europejski Trybunał Praw Człowieka. W wyroku w sprawie Xero Flor przeciwko Polsce z 7 maja 2021 r. ETPC orzekł, że udział w składzie TK sędziego wybranego na już obsadzone miejsce oznacza naruszenie prawa do sądu ustanowionego ustawą z art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
Po zmianie władzy Sejm X kadencji podjął 6 marca 2024 r. uchwałę w sprawie usunięcia skutków kryzysu konstytucyjnego lat 2015–2023, stwierdzając, że uchwały o wyborze sędziów z grudnia 2015 r. zapadły z rażącym naruszeniem prawa.
Źródło: businessinsider.com.pl
Równolegle Trybunał się wyludniał: od drugiej połowy grudnia 2025 r. na 15 stanowisk sędziowskich było sześć wakatów, a orzekało dziewięcioro sędziów. 13 marca 2026 r. Sejm wybrał sześcioro nowych sędziów: Magdalenę Bentkowską, Marcina Dziurdę, Annę Korwin-Piotrowską, Krystiana Markiewicza, Dariusza Szostka i Macieja Taborowskiego.
Sam kandydat to prawnik z długim stażem w administracji rządowej. Maciej Berek od grudnia 2023 r. pełnił funkcję ministra-członka Rady Ministrów i przewodniczącego Stałego Komitetu Rady Ministrów, a wcześniej, w latach 2007–2015, był prezesem Rządowego Centrum Legislacji.
Szczegółowa analiza
Jak doszło do zgłoszenia. Premier Donald Tusk ujawnił plan 13 sierpnia 2026 r. na konferencji prasowej, mówiąc, że wyraził warunkową zgodę na odejście Berka z rządu i jego kandydowanie. Opisał go jako „jednego z najwybitniejszych polskich prawników, praktyków”, który — jak dodał — z apolityczności i niepartyjności uczynił swój znak rozpoznawczy. Podkreślił też, że Berek „nie jest moim czy partyjnym kandydatem”, a celem jest pomoc w naprawieniu sytuacji związanej z wadliwym Trybunałem Konstytucyjnym. Formalne zgłoszenie nastąpiło cztery dni później: 17 sierpnia w Monitorze Polskim opublikowano postanowienie o odwołaniu Berka z urzędu ministra, a tego samego dnia na stronie Sejmu pojawiła się jego kandydatura zgłoszona przez posłów KO.
Wideo: youtube.com
Zarzut hipokryzji stawia sam premier. Na tej samej konferencji Tusk przyznał, że wspierał proponowaną przez koalicję ustawę o TK — tak, aby, jak powiedział, „w ogóle nie było najmniejszych śladów polityki w Trybunale Konstytucyjnym” — i że ustawa przepadła. Uzasadnił odejście od tej zasady krótko: „sytuacja jest nadzwyczajna i dlatego wymaga nadzwyczajnych działań”. To rzadki przypadek, w którym rozbieżność między deklarowanym standardem a konkretną nominacją nie jest przedmiotem sporu — obie strony ją przyznają, różnią się tylko oceną, czy jest usprawiedliwiona.
Co dokładnie mówił nieobowiązujący przepis. Ustawa z 13 września 2024 r. ustanawiała w art. 17 ust. 1 wymóg wyróżniania się wiedzą prawniczą i posiadania kwalifikacji do zajmowania stanowiska sędziego Sądu Najwyższego lub Naczelnego Sądu Administracyjnego, a w ust. 2 — czteroletnią przerwę dla polityków, obejmującą także sekretarzy i podsekretarzy stanu oraz pełnomocników rządu. Ustęp 3 dodawał cztery lata od zakończenia członkostwa w partii politycznej. „Rzeczpospolita” zwracała wtedy uwagę, że dodatkowa poprawka o zasadach wyłączania sędziów TK stawiała pod znakiem zapytania sam sens powoływania do Trybunału byłych parlamentarzystów — bo taki sędzia i tak byłby wyłączany od orzekania w sprawach, przy których wcześniej pracował.
📄 Pełny tekst przepisów o karencji (PDF, źródło: gov.pl)
Dlaczego przepis nie działa. Prezydent Andrzej Duda nie podpisał ustawy — jesienią 2024 r. skierował ją, razem z przepisami wprowadzającymi, do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli prewencyjnej. Sprawy dostały sygnatury Kp 3/24 i Kp 4/24 i zostały połączone do wspólnego rozpoznania pod sygnaturą Kp 3/24. Kontrola prewencyjna oznacza, że ustawa czeka, nie wchodząc w życie — i w tym stanie pozostała. Skutek jest taki, że dziś kandydata na sędziego TK wiążą wyłącznie wymogi konstytucyjne i te z obowiązującej ustawy: art. 194 ust. 1 Konstytucji przewiduje wybór przez Sejm indywidualnie na 9 lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą, a kandydat musi mieć kwalifikacje sędziego SN lub NSA. Żaden z tych przepisów nie odnosi się do wcześniejszej działalności politycznej.
Procedura i arytmetyka. Wniosek opiniuje sejmowa Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka, która przedstawia Sejmowi sprawozdanie — to na tym etapie w poprzedniej turze przepadła rekomendacja dla Artura Kotowskiego. Uchwała Sejmu o wyborze sędziego zapada bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów. Przy pełnej sali próg wynosi 231 głosów, przy minimalnym kworum 230 posłów — 116. Sam tryb wyboru jest zresztą przedmiotem sporu prawnego: przed Trybunałem toczy się zainicjowana przez grupę posłów PiS sprawa K 3/26, w której zakwestionowano przepisy o zasadach i trybie zgłaszania kandydatów oraz wyboru sędziów TK przez Sejm, w tym o dowolnym określaniu wymaganej większości. Otwarta pozostaje też rola głowy państwa: według stanowiska Kancelarii Sejmu prezydent odbiera wyłącznie ślubowanie i nie ma kompetencji do oceny prawidłowości dokonanego przez Sejm wyboru, a odmowa jego odebrania nie znajduje podstawy prawnej.
Reakcje prawników i koalicjantów. „Rzeczpospolita” opisała reakcję środowiska konstytucjonalistów nagłówkiem o oburzeniu kandydaturą Macieja Berka; prof. Marcin Matczak, oceniając wcześniejsze doniesienia, mówił, że Berek jest doskonałym prawnikiem, ale jest „człowiekiem Donalda Tuska”. Z drugiej strony sporu konstytucjonalista prof. Marek Dobrowolski postawił na łamach tej samej gazety pytanie, czy w składzie TK mamy nowego „sędziego dublera” — tyle że jego zarzut dotyczy sędziów wybranych przez obecną większość na miejsca po osobach uznawanych przez nią za dublerów. Wewnątrz koalicji najostrzej zabrała głos Anna Maria Żukowska, która decyzję premiera odczytała jako demonstrację siły w koalicji: „To jest taka chęć pokazania, kto tu rządzi […]. Premier chce nam pokazać miejsce w szeregu”.
Czy obsadzenie miejsca po Piskorskim zamyka spór? Nie zamyka, bo dotyczy on całego składu, a nie jednego fotela. Nowo wybrani w marcu 2026 r. sędziowie Magdalena Bentkowska i Dariusz Szostek zapowiedzieli, że nie będą orzekać w składach z sędziami uznawanymi za dublerów, argumentując, że udział w wadliwie sformowanym składzie narusza Konstytucję. Kadencja Piskorskiego kończy się naturalnie 18 września 2026 r., więc jego następca obejmie miejsce bez wątpliwości co do wakatu — ale w Trybunale pozostanie Jarosław Wyrembak, wybrany w analogicznym trybie, a status wyroków wydanych wcześniej w takich składach pozostaje sporny.
Co pozostaje otwarte
- Wynik głosowania. Nie jest przesądzone, ilu posłów weźmie udział w głosowaniu 2 września i jak zagłosują poszczególne kluby koalicji — przy tak skonstruowanym progu oba te czynniki decydują o wyniku.
- Ślubowanie. Nie wiadomo, czy prezydent odbierze ślubowanie od osoby wybranej przez Sejm; spór o zakres jego roli w tej procedurze trwa od miesięcy.
- Rozstrzygnięcie sprawy K 3/26. Wyrok w sprawie zasad i trybu wyboru sędziów TK może zmienić reguły przyszłych wyborów.
Podsumowanie
Kandydatura Macieja Berka na sędziego Trybunału Konstytucyjnego jest zgodna z obowiązującym prawem: dziś żaden przepis nie zakazuje byłemu ministrowi ubiegania się o miejsce w Trybunale. Jednocześnie jest sprzeczna z zasadą, którą ta sama większość sejmowa wpisała do własnej ustawy o TK uchwalonej 13 września 2024 r. — ustawa kazała politykom, w tym członkom rządu, odczekać cztery lata. Nie weszła w życie, bo prezydent Andrzej Duda, zamiast ją podpisać, skierował ją do Trybunału Konstytucyjnego.
Kandydaturę zgłosiła 17 sierpnia 2026 r. grupa posłów Koalicji Obywatelskiej, a PiS ponownie wystawił prof. Artura Kotowskiego z UKSW. Sejm może głosować już 2 września, bo kadencja sędziego Justyna Piskorskiego kończy się 18 września 2026 r. Do wyboru potrzeba bezwzględnej większości, a jej wysokość zależy od frekwencji: od 231 głosów przy pełnej sali do 116 przy minimalnym kworum.
Sam wybór następcy Piskorskiego nie rozwiązuje sporu o legalność składu Trybunału. Ten ciągnie się od grudnia 2015 r., potwierdził go wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Xero Flor, a w Trybunale nadal orzeka drugi sędzia wybrany w podobnych okolicznościach. Nowe rozdanie personalne zmienia układ sił, ale nie usuwa pierwotnej wady, wokół której spór narósł.
